Құрастырғандар: Булабасва Э.Ж.,
Туркеева Э.М.
"Биохимия пәніне арналған лабораториялық
практикум"оқу-адістемелік құралы.
Бұл оқу-әдістемелік
құрал 541240- биотехнология
мамандығы бойынша оқитын 2,3 курс студенттеріне арналған.
Шымкент қаласы, М. Әуезов атындағы ОҚМУ,
2004 жылы
Оқу-әдістемелік
құралында биохимияның негізгі бөлімдері -ақуыздар,
аминқышқылдары, ферменттер, дәрумендер, майлар (липидтер), көмірсулар қарастырылған.
8 лабораториялық жұмыстан тұрады. Жалпы оқу құралы 49 беттен құралған.
Пікір жазғандар: б.ғ.к., доцент Иеаева А.У.
б.ғ.к.,
доцент Бедебаев М.Б.
Оқу материалының
практикумы 8 тақырыптық лабораториялық жұмыстан тұрады. Әр лабораториялық
жұмыс мынадай ортақ схемадан құралған:
* жұмыстың атауы
* жұмыстың мақсаты - биохимияның арнаулы бөлімінен
студент теориялық және практикалық білім алып, сандық жөне
сапалық зерттеулер жүргізу.
* лабораториялық жұмыстың теориялық
негізі — берілген тақырыпқа арналған
бағдарламалық сұрақтар және
лабораториялық жұмыс жасауға арналған сілтемесі.
* лабораториялық жұмыста студент биохимиялық
технологияны пайдалана отырып, берілген
лабораториялық жұмысты жасауды меңгеру.
Әр
лабораториялық жұмысқа студент 6 бөлімнен тұратын хаттама толтыру қажет:
1.
Жұмыстың тақырыбы.
2.
Жұмыстың мақсаты.
3.
Әр лабораториялық
жұмысқа қысқаша теориялық толтырулар.
4.
Жұмыс барысын қысқаша
жазу.
5.
Зерттеу нәтижелері.
6.
Қорытынды.
Бастапқы
4 бөлімді алдын — ала жазып, ал 5 және 6 бөлімдер жұмыстың соңында жазылады.
Соңғы
бөлімде студент жұмыс барысында алған нәтижелерін
жөне алған білімдерін қорытындылап
жазады. Әр лабораториялық жұмыстың аяғында студент берілген материалды меңгеру үшін
бақылау сұрақтары берілген.
Сонымен қатар, әр лабораториялық жұмыстан соң өзіндік дайындық үшін
тестік сұрақтар
берілген.
Бұл практикумда биохимия облысындағы соңғы
жетістіктер қолданылған.
М. Әуезов атындагы Оңтүстік Қазақстан
Мемлекеттік университетінің әдістсмелік кеңесінде қаралды. (хаттама №2004жыл)
Қысқартылган
сөздер тізімі
ФГҚ - 2 - фосфоглицерин қышқылы
ФГА- 3 — фосфоглицерин альдегиді
АО-аминқышқылы.
АДФ - аденозиндифосфат
АМФ -
аденозинмонофосфат
АТФ - аденозинтрифосфат
ГДФ — гуанозиндифосфат
ГМФ -
гуанозинмонофосфат
ГТФ -
гуанозинтрифосфат
ДАО — диаминооксидаза
ДАФ — диоксиацетонфосфат
ДНҚ
- дезоксирибонуклеин қышқылы
ДНП — дезоксирибонуклеопротеид
ИЭН (Рі) —
изоэлектр нүктесі
КМ -
карбоксиметин
КоА — кофермент А
ЛДГ -
лактодегидрогеназа
ЛП -
липопротеиндер
МАО — моноаминооксидаза
ММ — молекулалық масса
РНҚ
- рибонуклеин қышқылы
ТСХ — жүқа қабатты храмотография
(тонкослойная храмотография)
ТХУ — трихлорсірке қышқылы
УДФ -
уридиндифосфат
ФФК -
фосфофруктокиназа
БИОХИМИЯ ПӘНІ ЖӘНЕ ОНЫҢ
МІНДЕТІ.
Биологиялық химия - организмнің
құрамын, құрылысын, заттардың энергияға
айналуын зерттейтін ғылым. Барлық тірі организмдер қоректік заттармен
суды қажет етеді. Тыныс алу процесі нәтижесінде организмге 02 (оттегі) түсіп,
СОг (көмірқышқыл газы) бөлінеді. Тағамды қорыту
арқылы қажетгі минералды заттар жөне энергия алынады. Өнімнің
ауысуы мен бөлінуі нәтижесінде керек емес заттар организмнен шығарылады. Осылайша,
айналу процесі - заттардың алмасуы
деп аталады.
Қазіргі кезде биохимия 3 бөлімнен
тұрады:
1. Статикалық
биохимия - бұл организмнің химиялық құрамын, бірігу (қосылу)
структурасын қарастырады.
2. Динамикалық
биохимия - бұл химиялық заттардың организмде алмасуын зерттейді.
3. Функционалдық биохимия
- бұл өмір сүруге қажетті химиялық процестерді зерттейді.(функцияларды, тканьдерді, органдарды). Биохимиялық
процестер тамақ өнеркәсібінде (нан өнімін дайындауда, сыр қайнатуда,
т.б.) кеңінен қолданылады.
Биохимия ғылымына үлес
қосқан ғалымдар: АН.Бах, В.И.Палладин,АС. Спирин,
АЯ.Даниловский, В.АЭнгельгард, М.ААйтхожин, Э.Фишер, Д.Уотсон, Ф.Крик,
АКоренберг, Г.Кребс т.б.
Ақуыздар (протеин) - бұл
жоғары молекулалы заттар, организмде (ағза) белгілі бір
функцияларды атқарады. Оларға белгілі аминқышқылдары
кіреді. Жұмыртқаны қыздыру нәтижесінде ақ түсті
қоймалжың зат белок пайда болды. 1883 жылы Г.Мульдер белокты протеин деп атауды ұсынған.
Ақуыздардағы
элементтер: С - 50%, О - 22%, N - 15%, Н-8%, 5-2%, Р-2%.
Ақуызды бөлу және тазалау.
Органикалық
химияда қарапайым тәсіл қоспадан белокты бөлу ((перегонка), айдау, ыгыстыру, кристализациялау
т.б.). Кейбір белокты бөлу қиын, өйткені олар қыздыруға,
қышқылдарға,
негіздерге, органикалық еріткіштерге төзімсіз.
Ақуыздар
жануарлар және өсімдіктер тканінен, су және еріткіштерде түндыру, сүзу
(дегидраттау) арқылы алынады.
Оларга: спирт, ацетон, (НН4)г 804 -
аммоний күкірт қышқылы, КаСІ, N82804 , М804 .
Ақуыздар
жұмыртқада,
сүтте, фасоль, ноқатта, күнбағыста кездеседі.
Алдымен ысқылау
арқылы клетканы гомогенизаторда бұзады, содан экстрациялайды.
Ерімейтін ақуыздар бөліктерін
бөлу үшін экстрактты центрифугалайды. Бейорганикалық түздарды
жою үшін диализ әдісін қолданады. Ол үшін алдын-ала ақуызды
дистильденген суда жуады. Ақуыздар
суда коллоидты ерітінділерді түзеді. Олардың диаметрі — 0,1-0,001
мк дейін. Көлемінің үлкеніне байланысты белок молекулалары мембраналардың
кішкене түйіршіктеріне ене алмайды, ал керісінше темен молекулалы заттар
ол тесіктер арқылы еркін өте алады.
Осы әдіс
арқылы лабораториялық тәжірибелерде ақуыздарды төменгі
молекулалы қоспалардан
тазартады. Мембрана орнына коллодий, пергамент, целлофан қолданады.
Процесті интенсификациялау үшін электродиализ
қолданады. (1-сурет).
1-шыны қүбыр; 2-мембрана; 3- ақуыз ерітіндісі; 4-су.
Әртүрлі
173 қосу арқылы, ерітіндіден ақуыздың бөлінуі — тузбен түнбага түсу
деп аталады.
Бірдей концентрациядағы әртүрлі түз ерітінділері еруге, түнуға,
электр зарядына, коллоидты икемділігіне байланысты.
Негізгі рольді — иондық күш
атқарады. Бір валентті ионга қарағанда, оң
"+" жөне теріс "-" заряды бар көпвалентті
иондар ақуыз гидратациясына кебірек әсер етеді. Иондық күшті
мына формуламен анықталады:
М=1/2(ті2і2+гт222+...).
М- иондық күш; 2- берілген ион валентгілігі; т- ерітіндідегі ионның молярлық
концентрациясы.
Түз арқылы түнбаға түсіру
алдында түндырылатын ақуыздың рН изоэлектрлі нүктеге дейін жеткізіледі. Изоэлектрленген нүктедегі
белоктың еселенген заряды 0-ге тең, яғни ақуыз электронейтралды. Ақуызды толық тұнбаға түсіру үшін
ерітіндіге кристалл немесе қаныққан ерітінділерді құйып, тоңазытқышқа қоямыз.
Ақуыздар
электрофорезі.(катофорез).
Электр өрісінде
ақуыздың жылжуын — электрофорез
(коллоидтық ерітінділерде зарядталған бөлшектердің
электр өрісі әсерінен бағытталған қозғалысы) деп аталады.
Бұл құбылысты 1869 жылы Рейс ашты. Қазіргі
кезде белоктарды фракцияға бөлудегні
негізгі едіс. Ақуыздар сулы ерітіндіде оғаң кіретін СООН тобы диссоциация нәтижесінде электрлі зарядталған
коллоидты бөлшектерге айналады. Олар электр тога әсерінен реакция жүру ортасына
байланысты ез зарядын қарама-қарсы зарядқа ауыстырады. Қышқылдық ортада белоктар -
оң "+", сілтілік ортада -теріс
"-" , ал нейтрал ортада белоктың коллоидты белшектері — теріс
"-зарядталған.
Изоэлектрленген нүктеде еселенген заряд саны 0-ге тең
ақуыз жылжымайды. рН мәні жоғарыф болатын электрофоретикалық
жьілжитын белок бөлшектері рН буферлі
ерітіндіден (рН мәнін өзгертпей түрақты үстап
түруға қабілетті ерітінділер) едөуір ерекшеленеді, бұл ерітінді
белокты еріту үшін қолданады. Осыған байланысты белоктардың
әртүрлі изоэлектрлі нүктелерінен құралған қоспа электрофорез
арқылы жеке фракцияға оңай бөлінеді.
Ақуызды бөліп алу үшін
элетрофорезді сүзгі қағазда қолданады. Алдын ала
буферлі ерітіндімен (рН-8,6) суланған ақуызды (0,01-0,02мл қан
сыворотка) осы сүзгі қағаздың сызығы бойына
орналастырады және осы арқылы түрақты электр тоған жібереді.
Осы жағдайда ақуыз бөлшектері
теріс зарядталып капиллярлар арқылы әртүрлі жылдамдықты анодқа
жылжиды. Жоғары зарядты және төмен
молекулалық салмағы бар белок молекулалары тез жылжиды да, ал төмен
зарядты молекула салмағы жоғарылары керісінше жай жылжиды. Белоктардың
ішіндегі тез жылжитыны альбумидтер, одан соң -глобуминдер. Электрофорез ұзақтығы электр
энергиясының куаттылығына қарай 4-18 сағ жүреді.
Соңғы кездері ақуызды белудің басқа тиімді
жолдары бар. Соның бірі ионалмасу колонкаларындағы хромотография.
Анализдің хромотографиялық
әдісі.
Хромотография әдісін
1903 жылы Цвет үсынды. Бұл әдіс
принципі қосылыстардың
сорбентке әртүрлі сіңуі қасиетіне негізделген.
Хромотография әдістің бірнеше түрі бар: колонкадағы хромотаграфия (ион
алмасқыш заттар немесе басқа сорбенттермен толтырылған), қағаздағы хромотография, газдағы
хромотография және т. б. осылардың ішіндегі ең жеңілі қағаздағы
хромотография. Бұл әдіс
тек адсорбцияға байланысты
емес, сонымен қатар аралас екі сүйықтықтардың
бір-бірінде еру қабілетіне де байланысты. Еріткіштің бірі су, екіншісі
сумен қаныққан органикалық заттар (фенол, бутил
спиртінің сірке қышқылымен алынған қоспа т.б.).
су фазасы жылжымайды, ал органикалық еріткіш өте қозғалғыш.
Қозғалмайтын су фазасының қызметін сүзгі қағазы
атқарады, ол аддын-ала ылғалды камераға енгізіледі, ол 20-22%
су сіңіре алады.
Қозғалғыш фаза
ретінде фенолдың сумен қаныққан ерітіндісі қолданылады.
Амин қышқылының су фазасында ерігіштігі неғүрлым
көп болса, соғұрлым ол органикалық еріткішпен жай қозғалады.
Берілген жүйеде амин қышқьшының
жылжу жылдамдығы (уа), ерітіндінің жылжу жылдамдығына
(у8) байланысты. Уа / V* қатынасы барлық амин қышқылына
түрақты. Бұл қатынасты КГ деп белгілейді. Амин қышқылының
КГ анықтау үшін, амин қышқыл жүріп өткен
арақашықтықты £* ерітіндінің бастапқы
старттан жөне соңғы жүріп өткен фронт ерітіндісі
арақашықтығына £8 бөлеміз: £а/
£5= КГ.
Фронт ерітінділері амин қышқылының
алдында болады. Сондықтан, КГәрқашанда 1-ден кіші (КГ<1).
№ 1 Лабораториялық жұмыс.
Жұмыстың тақырыбы:
Ақуыздарға тән
реакциялар
Жұмыстың мақсаты: Ақуыздарды әртурлі еріткіштермен тунбаға тусіру.
Ақуыздарды тұнбаға
түсіру ер түрлі реактивтер арқылы іске асады. Ақуыздар
коллоидты ерітінді береді. Себебі белок молекуласының бөлшектерінің зарядтары болады. Ақуыздардың
тұнбаға түсуі, олардың бөлшектерінің
дегидратациялануына байланысты (су қабаттарының бұзылуына -байланысты). Осыған
байланысты ақуыз молекулаларының тұрақтылық
факторларының бірі жойылады, яғни олардың бөлшектері
іріленіп коагуляцияланады. Сондықтан тұнбаға түседі.
Ақуызды
заттардың физика-химиялық қасиетгеріне көптеген
факторлар әсер етуіне байланысты, олардың макромолекулаларының
құрылымы өзгеріске ұшырайды.
Бұл процесс бізге денатурация түрінде белгілі. Денатурация кезінде
белоктың макромолекулаларының активті конформациясы бұзылады.
Әсіресе мүның олардың коваленттік (пептидтік)
байланыстарын бұзбай-ақ екіншілей жөне үшіншілей құрылымдарын
езгеріске түсіруге әсері болады.
Денатурациялануды
болдыратын факторларды физикалық және химиялық деп екі топқа
бөледі: физикалық факторларға — температура, механикалық
әсерлер, ультрадыбыспен өңдеу, ионизациялық сәулелендіру
әсері жатса, ал химиялыққа - ауыр метаддардың иондары,
минерал және органикалық қышқылдар, аммоний тұздары,
сілтілік жөне сілтілік жер металдар тұздарының
ерітінділері; органикалық еріткіштер (спирт, эфир, ацетон,
хлороформ және т.б.), алкалоидты реактивтермен түнбаға түсіру
жатады. Әсер етуі жағынан бұларға ұқсас
детергенттер, несеп нөрі, кейбір бояғыштар жатады.
Кейбір
физикалық факторлардың әсер ету механизмін жан-жақты қарастыру
керек. Мысалы, ультрадыбыс толқындары мен ионизациялық сәулелендіру
әсерлері салдарынан белоктың макромолекулалары химиялық өзгерістерге
ұшырайды.
Ақуызды
тұнбаға түсіру реакциялары қайтымды да қайтымсыз
да болып келеді. Қайтымды
болса, түнбаға түскен белоктың макромолекулалары
негізінен терең өзгеріске ұшырамайды, сондықтан тұнбаны алғашқы еріткіште
(мысалы, суда) қайтадан ерітуге болады. Қайтымды
тұнбаға түсіру аммоний
тұздары, сілтілік жөне сілтілік жер металдары тұздарының (тұздау), спирт пен басқа да
органикалық еріткіштердің әсерлерінен болады.
Қайтымсыз тұнбаға түсіруде белок терең
өзгеріске ұшырайды да, ол гидрофильды қасиетінен айырылып, гидрофобтыға
ауысады. Денатурацияланған белок, өзіңің бастапқы
физика-химиялық және биологиялық қасиеттерін қалпына
келтіре алмайды. Қайтымсыз тұнбаға түсіру жоғары температураның,
қышқылдардың, ауыр металдар иондарының,
алкалоидты реактивтердің, детергенттер, бояғыштар әсерелерінен де болады.
1. Ақуыздарды
қыздыру немесе қайнату арқылы түнбаға түсіру.
Ақуыздардың ерітінділерін қыздырғанда
олардың коллоидтық бөлшектерінің іріленіп,
коагуляциялана бастағанын байқауға болады. Мүның
нөтижесінде ерітінді ылайланады. Қыздыруда ері қарай жүргізсек,
онда седиментация процесінің жүруіне байланысты белок молекулалары
іріленіп, тұнбаға түседі. Ал күшті қайнату әсерінен
белрктың денатурациялануына байланысты, яғни табиғи қасиеттерін
езгертуіне байланысты қайтымсыз
процесс болады да, белок бастапқы қалпына қайтып келе
алмайды.
Жүмыс барысы: 5 пробирка
алып әрқайсысына 1 мл-ден ақуыз ерітіндісі қүйылады. 1 - пробиркаға
1 тамшы 1-3%-тік СНЗ_СООН қосады. 2 -пробиркаға 1 тамшы конц.
СНЗСООН қосады. 3 - пробиркаға 1 тамшы елсіз №ОН қосады, 5-ні
сол күйінде қалдырып, барлығын да қайнағанша қыздырады.
Соңынан алынған нөтижелер бойынша қорытынды жасайды.
2. Ақуыздарды сілтілік және
сілтілік жер металдары тұздарының ерітіндісімен тұнбаға түсіру.
Егер де ақуыз ерітіндісін
(N№1)2 804 пен қанықтырсақ, онда альбуминдер мен глобулиндер
тұнбаға
түседі. Ал ИаСІ, N82 504, М504 жене т.б. тұздармен қанықтырғанда альбуминдер ерітіндіні қышқылдандырғанда
ғана тұнбаға түседі.
Глобулиндер "дерекі"
дисперсиялық белоктарға жататындықтан, альбуминдерге қарағанда
оңай тұнбаға түседі. Оларды (КН»)2 504 -тің 50% ерітіндісімен-ақ
тұнбаға
түсіруге, сол сияқты НаСІ, №2 504 ерітінділерімен толық қанықтыру
арқылы да түнбаға бейтарап ортада түсіруге болады. Ал күкірт
қышқыл аммоний тұзының қанықпаған ерітінділері альбумиңцерді қышқьш
ортада тұнбаға түсіреді.
Ақуызды тұздау немесе тұздардың қанықпаған
ерітінділерімен тұнбаға түсіру қайтымды процесс.
Егер тұздардың концентрациясын азайтсақ (диализдесек) ерітіндіні сұйылтсақ, белок қайта
ерітіндіге кешеді.
Жұмыс барысы: 2-3 мл ақуыз
ерітіндісіне 2-3 мл (ИН4)2 504 қанық ерітіндісін қосып,
араластырып, бірнеше минутке қояды. Глобулиндер тұнбаға түседі. Тұнбаны сүзеді. Сүзіндіге ұнтақ түріндегі (гШ4)2 504
қосылады. Мұқият араластырып, бірнеше минут қойып қояды. Тұнбаға альбуминдер түседі, оны сүзіп, сүзіндіге Биурет
реакциясын жүргізеді.
2 варианты. 4 мл ақуыз ерітіндісін ИаСІ мен не Иа2 804
пен қанықтырады. Глобулиндер тұнбаға түседі. Тұнбаны сүзеді. Сүзіндіні
2-ге бөледі: 1-сін
қайнатады, 2-сін концентрлі сірке қышқылмен қышқылдандырады. Екі пробиркада
да альбумин тұнбаға түседі. Қышқыддандыру нәтижесінде
пайда болған тұнбаны сүзеді, сүзіндіні қайнатып тағы да сүзеді. Сүзіндіде
белок тұнбасының бар-жоқтыгын анықтайды.
3. Акуызды ауыр
металдардың тұздарымен тұнбаға түсіру.
Ақуыздарды ауыр металдардың
тұздарымен тұнбаға түсіру,
олардың ақуыздармен
ерімейтін комплексті қосылыстар түзуіне байланысты. Ақуыздар
кейбір тұздармен СиSO4, H2S04, (СНз СОО)2 РЬ, ҒеСІз тұнба түзеді.
Түзілген тұнба олардың артық мөлшерін қосқанда,
қайтадан еріп кетеді. Бұл процесс пептизация процесі деп аталады- А&ЫОз жөне
Н§СҺ түздарының
ерітіндісшен пайда болған тұнба, бүл түздардың
артық мөлшерін қанша қосқанмен, сол қалпында
қалады, яғни ерімейді.
Жүмыс барысы: 3 пробиркаға
2 мл-ден ақуыз ерітіндісі қүйылады. 1-ге 3% АёгТОз , 2-ге 1
тамшы 1% Си804, 3-ге 1 тамшы 0,5% (СНз СОО)2 РЬ ерітінділері қосылады. Үшеуінде
де түнба түзіледі.
4. Ақуызды
органикалық еріткіштермеи түнбаға түсіру.
Органикалық еріткіштер (спирт, эфир, ацетон және
т.б.) ақуыздың макромолекулаларын дегидратациялайды, яғни
олардың су қабаттарын бүзып, ерітіндідегі ақуыздың
түрақтылық қасиетін нашарлатып, түнбаға түсіреді.
Егер ерітінді бейтарап не өлсіз қышқылды
болып келсе, белоктың тұнбага түсуі
соғүрлым жақсы байқалады, ал сілтілік ерітіндіде органикалық
еріткіштер есерінен оның түнбаға түсуі әжептеуір төмендейді. Электролиттер (мысалы,
натрийхлор) қатысында ерітіндідегі ақуыздың тұнбаға
түсуі жеделдейді.
Егер реагенттің өсер ету уақыты аз болса жөне
оны қыздырмасақ, белоктың спирт өсерінен түнбаға
түсуі қайтымды болады. Ақуызға спиртпен үзақ
уақыт әсер етсе, қайтымсыз түнбаға түсіп,
денатурацияланады.
Жүмыс барысы: 2 пробиркага 1 мл ақуыз ерітіндісін құйып, әрқайсысына
3-5 мл метил және этил спирттерін қосамыз. Спирттердің әсерінен
ақуыз бірден түнбаға түседі.
5. Ақуыздарды
минералды қышқылдармен түнбаға түсіру.
Ақуыздарды концентрлі минералды қышқылдармен
түнбаға түсіру, олардың
дегидратация әсерлеріне байланысты. Ақуыздарды сульфосалицил жөне
трихлорсірке қышқыддары арқьшы түнбаға түсіру
арнайы реакциялар қатарына жатады.
Жүмыс барысы: бір-бір мл ақуыз
ерітіндісі қүйылған үш пробирканың әрқайсысына
сақтықпен 1 мл концентрлі НСІ, Нг 804 жөне НКОз қүяды.
Әрбір пробиркада екі сүйықтық шекарасында ақуыз түнбасының
ақ түсті сақинасын байқауга болады. Пробиркадагы қоспаны
шайқап араластырсақ, 1, 2 пробиркада түнбалар еріп кеткенін,
ал 3-де ерімегенін көреміз.
2. 1 мл ақуыз
ерітіндісіне бірнеше тамшы 20%-тік сульфосалицил қышқылын НО2О8-С6Н4О-СООН қоссақ,
түнба пайда болады. Егер алынған ерітіндіде белок мөлшері аз
болса ерітінді ылайланады. Сульфосалицил қышқылы
тек ақуызды ғана емес, сонымен бірге жоғары молекулалық
заттар және олардың ыдырау өнімдері — пептондар мен полипептидтерді
де түнбаға түсіреді.
3. 1 мл ақуыз ерітіндісіне 1 мл 5%-тік трихлорсірке қышқылын
(ССІз СООН) қосса, ақ түсті түнба түзіледі.
Трихлорсірке қышқылы тек ақуызды түнбаға түсіреді
де, ал оның ыдырау өнімдерін түнбаға түсірмейді. Бүл биохимиялық
зерттеулерде өте қажет, өсіресе ақуыздың қүрамындагы
азоттың мөлшерін жеке анықтау үшін, сол сияқты төмен
молекулалы өнімдердің азотын анықтау үшін де (амин қышқылының,
несеп нәрінің және т.б.). Оларды қалдық азот деп
атайды.
6. Ақуыздарды
алколондты реактивтермен түнбаға түсіру.
Алколоидтар - қүрамында азот кездесетін, күшті
физиологиялық әсері бар заттар қатарына жатады. Көпшілігі,
олардың гетероциклды қосылыстар, пиридин, пиррол, пирролидин,
хинолин, индол, пурин және т.б.
туындьшары болып келеді. Алколоидтарға, мысалы, морфин, папаверин,
атропин, кофеин, эфедрин және емдік тәжірибеде кеңінен қолданылатын
бірқатар басқа да қосылыстар жатады.
Алколоидтарды
анықтайтын көптеген реактивті белокты заттарды да түнбаға түсіре
алады. Оларға: танин, калийиодтағы иод ерітіндісі, калийиодтағы
иодты висмуттың ерітіндісі, пикрин қышқьшы, сары қан түзы
және т.б. кіреді. Алколоидтарды ашатын реактивтермен ақуызды
заттарды түнбаға түсіру, амин қышқылдарының
да жөне алколоидтардың да қүрамына
ұқсас гетероциклды топтардың (индолды, имидазольды, пирролидинді
және т.б.) енуіне байланысты.
Алколоидты
реактивтер белоктар мен ерімейтін қосылыстар түзеді. Органикалық қышқылмен (мысалы
сірке) аздап қышқылдандыру
реакцияның
жақсы жүруіне көмектессе, ал күшті минералды қышқылдарды қосу, керісінше бүл
процесті баяулатады. Түзілген түнба сілтілік ортада ериді.
Ақуыздар қышқыддық
ортада сары қан түзының ерітіндісінің К4 Ғе(СК)б
пикрин қыщқылының Сб № (N02)011 және танин әсерінен
түнбаға түседі. (Бүл қосылыстар алколоидтарға
реактивтер болады). Бедоктар, гистондар,
протаминдер, яғни негіздік ақуыздар жоғарыдағы .реактивтермен
бейтарап ортада түнбаға түседі.
Жүмыс
барысы: Үш пробиркаға бір-бір мл ақуыз ерітіндісін қүйып,
әрқайсысына
1-2 тамшы концентрлі сірке қышқылын қосамыз. Онан соң 1
пробиркаға бірнеше тамшы 5%-тік сары қан түзының, 2-ге қаныққан
гіикрин қышқылының, 3-ге таниннің ерітіндісі қосылады
(судағы қаныққан танин ерітіңдісі). Түнбаның
түзілгенін байқаймыз.
Бақылау сұрақтары.
1. Ақуыз электрофорезі, қолдану
сферасы.
2. Ақуыздың
денатурациясы дегеніміз не?
3. Ақуыздарды
бөлу жөне тазалау өдістері?
4. Алколоидты реактивтер
дегеніміз не?
5. Ақуыздың биосинтезі қай
жерде жөне қалай жүреді?
6. Ақуызды диализдегенде қалташада
не қалады?
Өзіндік тексеру сүрақтары.
Статистикалық биохимия нені зерттейді:
А) Организмнің химиялық қүрамын;
В) Организмде өтетін процестің нәтижесінде,
химиялық қосылыстардың өзгеруі;
С) Түрлі
физикалық салмақтардың әсерінен химиялық қосылыстардың
өзгеруі;
Б)
Органикалық қосылыстардың биохимиялық ролі;
Е)
Жеке органдардың және ткандердің химиялық функциясы.
Биологиялық химия - бүл ғылым.................. зерттейді:
А)
Организмдегі химиялық қосылыстардың қүрылысын
В)
Организмдегі заттардың өзгерісін, қүрылысын, химиялық
қүрамын
С) Клеткалы органиодтардың қүрамын және
қүрылысын
Б) Клеткалы органиодтардың функциясы
Е) Организмдегі зат алмасуы.
3. Динамикалық биохимия................ зерттейді:
А)
Жеке тканьдердің функциясын;
В) Организмнің химиялық қүрамын;
С) Ферменттер мен макромолекулалардың функциясын;
Д) Организмде жүретін ауыспалы процесстің нәтижесінде
химиялық қосылыстың өзгеруін
Е) Нуклеин қышқылы мен ферменттердің
биологиялық ролін.
4. Функциональді
биохимия................... зерттейді:
А) Тканьдер және жеке
органдардың химиялық функциясын
В) Организмнің химиялық қүрамын
С) Органикалық қосылыстардың химиялық
функциясын
Б) клеткалы органиодтардьщ биохимиялық функциясын
Е) Витамин және ферменттер функциясын
5. Ақуыздар бүл:
А) Амин қышқылының қалдығынан
түратын, қүрамында азоты бар
жоғары молекулалы органикалық қосылыс
В) Сутек жөне көмірсутектен түратын қосылыс
С) Төменгі молекулалы органикалық қосылыс
Д) Май қышқылдарынан түратын,
жоғары молекулалы қосылыс
Е) Мононуклеотидтерден түратын, жоғары
молекулалы қосылыс
6. Ақуыздардың
негізгі қүрылысы болып табылады: аминқышқылдары
А)Дикарбон қышқылы
В) Глюкоза жөне фруктоза
С)
Май қышқыддары жене глицерин
Д) Азотты негіз
■
7. Ақуыздарды
тазарту жөне бөлу әдісі бүл:
А) Экстракция, хроматография және
диализ
В) Хроматография, термиялық өндеу
С) Жоғарытемпературалы өндеу
Б)
Экстракция және денатурация
Е)
Экстракция
№ 2 лабораториялық
жүмыс.
Жүмыстың тақырыбы: Сүттен казеиді
бөліп алу.
Жүмыстың мақсаты: Ақуыздарға тән реакция
Су қүрамында
казеин еріген кальций түзы ретінде кездеседі. Қышқылдандырғанда
кальций түзы ыдырап, казеин бос түрінде түнбаға түседі.
Қышқылдьщ артық мөлшері түнба түсуіне кері әсер
етеді. Себебі "казеин белогы молекуланың рН изрэлектрлік нүктеден
төмен болған кезде, олар-қайта зарядталып, ерітіндіге
ауысады.
Жүмыс
барысы:__ 2 мл сүтке сондай мөлшерде
дистидденген су
қосып, 2 тамшы 10% СНзСООН қосқанда
казеин түнбаға түседі. Мақта тәрізді түнба
пайда болады. Ол түнбаны сүзіп, сүзгі қағазында қалған
казеиннің біраз бөлігін сүзгіден шыны таяқшамен алып,
белоктарға түсті реакцияларын жүргіземіз.
Казеиннің гидролизі және гидролизаттага фосфор қышқылын
алу.
Жүмыс
барысы: Үлкен пробиркаға 100 мг казеин үнтағын салын,
оның үстіне 3 мл 10% МаОН срітіндісін қүямыз.
Пробирканыц үзындығы 25-
Бейтараптау
кезінде белоктың толық гидролизденбеген жоғары молекулалы өнімдері
түнбаға түседі. Біраз түрған соң ерітіндіні
сүзіп, сүзіндідегі фосфор қышқылына молибден татпасын
жасаймыз. Лимон сары түсті фосфор молибден қышқьш аммонийдің
кристалдары түнбаға түседі.
Гликопротендтер.
Гликопроеидтер химиялық қүрамына қарай
күрделі белоктар, олардың простетикалық топтары көмірсу
туындыларынан түрады. Гидролиз кезінеде амин қышқылдарына,
гексоларға және т.б. қосылыстарға ыдырайды.
Гликопротеидтер барлық ткандерге және организм сүйықтығында
кездесетін жалпы муциндер мен мукоидтар деп аталады. Муциндер сілекей безінің
секретінде кездеседі. Мукоидтар сүйектің ткані, шеміршектің
байланыстыру ткані қүрамына жөнет.б. ткандер қүрамына
енеді. Кейбір гликопроидтердің простетикалық топтары мукополисахаридтер деген атпен білгілі. Мукополисахаридтерге -гиалурон қышқылы,
хондроитинкүкірт қышқылы жөне гепарин жатады.
Мукополисахаридтер ткандерде және бос күйінде де кездесуі мүмкін.
Оларды гидролиздегенде глюкозамин,
галактозамин, ацетилглюкозамин глюкурин жөне күкірт қышқылдарына
ыдырайды.
Сілекейден муцинді бөлу және
оның көмірсу компонентіне нефтол татпасы.
Муцинді бөлу үшін пробиркаға 2 мл сілекей
жинап, оған 4-5 тамшы концентрлі сірке қышқылын қосады.
Муцин түнбаға түседі. Сондай ~ ақ сірке қышқылының
артық мөлшерінде ерімейді. Түнбаға түскен муциннің
қоюын шыны таяқшамен бөгей түрып, оның үстіңгі
жағындағы сүйықтықты қүйып алады.
Нафтол
татпасы муцинде көмірсудың простетикалық тобының
болуына негізделеді. Концентрлі күкірт қышқылымен глюкозаға
әсер еткенде оксиметилфурфурол түзіледі,
ал ол нафтолмен конденсациялау нөтижесінде юоялған қосылысқа
айналады. Бөлініп алынған муциннің қоюына 1-2 тамшы 1% нафтолдың спирттегі ерітіндісін қосып,
жайлап пробирканың қабырғасы ьарқылы тең көлемде
концентрлі күкірт қышқылын қосамыз. Осы екі сүйықтықтың
шекарасында біртіндеп қызыл - күлгін сақина пайда болады, оны
ақ қағазбен экрандау арқылы жақсы көруге
болады.
Амин топтарының азотын формальдық титрлеу әдісі арқылы
анықтау.
Ақуыздар полипептидтер мен қышқылдарының
бос амин топтарын анықтау, олардың қүрамы мен ақуыз
молекуласының қүрылысын және оның гидролиздеу өнімдерін
айыруда үлкен мәні бар. Амин топтарын анықтау ақуыздар
мен амин қышқылдарының организмдегі заталмасу процесіне түсуін білу үшін де қажет.
Формальды титрлеу реакциясының принцпы мынада: амин топтары
формагилдегидпен әрекеттесіп метилленді қосылыстар түзеді.
Метиленамин қышқылдарының
амин қышқылдарымен салыстырғанда қышқылдық қасиеті
күшті болғандықтан сілтісен оңай титрленеді. Титрлеуге
жүмсалған сілтінің саны арқылы амин тобы азотының
мөлшерін есептеп шығаруға болады. Мүнда сілті арҚылы
титрленген карбоксил топтарының саны
формальдегидпен реакйияласқан амин топтарының санына
эквивалентті болады.Бүл моноаминокорбон амин қышқылдары үшін
ғана тиісті. Ал дикаброн қышқылы аргинин формальдегидпен өрекеттеспейді. Тироин
тамин қышқылын титрлегенде сілтімен
тек карбоксил тобы ғана емес, сонымен бірге фенолды тобы да әрекеттеседі.
Солай бола түрса
да формальды титрлеу әдісі арқьшы анықтау өрі жылдам, әрі ыңғайлы,
сондықтан да практикада кеңінен таралған.
Формальды титрлеуде фенофтолеин индикаторының
орнына тимолфтолеин ерітіндісі қолдануға
үсынылады. Онда көк түске боялу рН-9,5-9,7 де байқалады.
Фенолфтолеинды пайдаланғанда титрлеу аяғына дейін жүрмесе, ал
тимолфтолеиңді қосқанда амин қышқылының
карбоксидды.тоПтары толығымен титрленеді екен.
Тимолфтолеинмен анализ жүргізу
фенолфтолеин қосқандагыдай, теқ формальды қоспаны басқаша
дайындайды. Ол үшін 50 мл 40% формалинге
25 мл 95-96%этил спирті мен 5 мл тимолфтолеин ерітіндісін қүйып,
0,2 н күйдіргіш натрий ерітіңдісін жасыл түс бергенше қосады.
ЗерттеЙтін ' және салыс тыру үлгілерін 0,2 н натрий гидроксиді
ерітіңдісімен қою көк түс бергенше титрлейді.
Жүмыс
барысы: 2 колба алып, біреуіне 20 мл глицин ерітіндісін, ал екіншісіне алдын ала қайнатылып
СОг газынан алынған, суытылған 20 мл
су қүйылады. Бүл екінші колбадағы зерттелетін
ерітіндіні салыстырып отыру үшін керек. Екі ыдыстың ішіндегі
екеуіне 3 тамшыдан метилоранж индикаторын қосып, 0,05 н күйдіргіш
натрий ерітіндісімен сары түске боялғанша титрлейді.Одан кейін
оларга 10 мл формальды қосады.
Формальды қоспаны
даярлау үшін 50 мл 40% формалинге 2 мл 0,5% фенолфтолеин ерітіндісін қосып,
0,2 н күйдіргіш натр ерітіндісімен өлсіз алқызыл түске
дейін титрлейді.
Формальды қосып қүйғаннан
кейін зерттейтін жөне салыстыру үлгілерін ,2 н күйдіргіш натр
ерітіндісімен түс пайда болғанда титрлейді.
20 мл зерттейтін ерітіңдідегі
амин тобы қүрамындағы азоттың х мөлшерін есептеуде мынаны еске алу керек, 1 мл 0,2 н натрий
гидроксиді ерітіндісі 2,8 мг азотқа сәйкес келеді.
Х=2,8*(А-В)*К
Мүнда А-зерттейтін үлгіні
титрлеуде жүмсаған 0,2 н КОН ерітіндісінің мөлшері.
Ь-салыстыратын үлгіні
титрлеуде жүмсалған 0,2 н КОН ерітіндісінің мөлшері.
К-0,2
н КОН ерітіндісінің түзету коэффициенті.
Алынған
нәтижені зерттелетін заттың
Азоттың жалпы мөлшерін
колориметрияаық жолмен анықтау.
Ақуыздардағы азоттың
кездесу мөлшері орта есеппен 16 %. Жалпы азотты белокқа айналдырып есептеу
үшін анықталған жалпы азотты» молшерін 6,25 коэффициентіне көбейту
керек. Түқымдар мен олардан алынған өнімдерді
зерттегенде 5,70 коэффициент, сүт пен оның өнімдері үшін-6,38
коэффициент алынады.
Биологиялық материалдағы азоттың
жалпы молшнрін анықтауда алатын шама, зерттелетін объектідегі азоты бар қосылыстардың
(белоктар, нуклеин қышқылдары, амидтер, амин қышқылдары,
креатинин) жалпы мөлшерін сипаттай алады.
Азоттың жалпы мөлщерін
көрсететін шаманы белгіленген
коэффициентке көбейткенде, өнімдегі кездесетін таза түріндегі белок туралы емес, "ылгалды
протеин" деп аталатын зат туралы
мағлүмат алынады. Сондықтан да жоғары дөлдікті қажет ететін зерттеулерде азоттың
жалпы мөлшерін анықтаумен бірге, сондай-ақ белокты
азоттың , амин қышқылдарының азоты мен амидтердің
азотының мөлшерін және т.б. тексеруде керек.
Жалпы азотты анықтауда алынған
өсімдіктер объектілерін концентрлі күкірт қышқылымен катализаторлар мен тотықтырғыштар
қатысында қыздыра отырып минерализациялайды. Мүндайда көміртек
пен сутек коміртегінің диоксидімен суға дейін тотығып, ал
азот аммиак түрінде ыдырап шығады.
Аммиакты ары қарай күкірт қышқылымен
реакциялайды. Аммоний түздары Несслер реативымен әрекеттесіп қоңыр
сары түске боялган меркураммоний
иодидін түзеді. Бояудың қоюлығы ерітіндідегі аммиактың
мелшеріне пропорционал болғандықтан, бүл реакцияны
биологиялық материалдагы азоттың жалпы мөлшерін сандық
түрде анықтау үшін қолдануға болады.
Жүмыс барысы: зерттейтін өсімдіктерді
жақсылап үсақтап, майдалайды. Осындай үнтақталган материаддан 0,03-
Органикалық заттарды минерализациялағанда
сүйықтықты қатты қайнатпау керек. Сүйықтықта
өзгермейтін түрақты түс пайда болғанда ғана
органикалық затгың толық толтырылғанына көзімізді
жеткізіп, пробиркадағы сүйықтықты
алдын-ала аммиактан 10-15 мл суы бар 100 мл өлшегіш колбаға
ауыстырып қүямыз. Суығаннан кейін өлшегіш колбаның
белгісіне дейін сол алынган сумен жеткізеді.
Пипеткамен осы колбадан 10 мл ерітінді алып, оған
3 тамшы фенолфтолеин ерітіндісін қосып, 0,25 н күйдіргіш натр
ерітіндісімен түрақты әлсіз алқызьш түске боялғанша
титрлейді. Осыдан кейін тағы да олшегіш
колбадағы ерітіндіден 10 мл алып, басқа 100 мл өлшегіш колбаға
қүйып, осыдан бүрын титрлегенде қышқылды
бейтараптауға қаншама 0,25 н күйдіргіш натр ерітіндісі кетсе,
соншама оны қосып колбадағы ерітіндінің деңгейін чсу қосу
арқылы белгісіне дейін жеткізіп, жақсылап араластырады. Бүл
ерітінді азоттың жалпы мөлшерін анықтау үшін
пайдаланылады.
Екі 100 мл өлшегіш колба
алынады. Біреуіне пипеткамен зерттелінетін срітіндіден 10 мл алынса, ал екіншісіне 10 мл стандартш
ерітінді алынады. Колбаның екеуіне де 50 мл су, 4 мл Несслер реактивын қосып,
деңгейінсумен белгісіне дейін
жеткізіп араластырады.
Екі ерітшдінің де боялу қарқындылығы
КОЛ-ІМ колориметрі немесе басқасы арқылы теңестіреді.
Есептеуді былай жүргізуге болады.
Алынған заттың салмағы,
Осындай 10 мл ерітіндіге 4 мл Несслер реактивы және
су құйылып, көлемі 100 мл
жеткізіледі. Екінші бір өлшегіш колбаға 10 мл стандартты ерітіндіні
алып, оған да 10 мл Несслер реактивын және су қосып, оның да келемін 100 мл келтіреді.
Колориметр арқылы зерттелінетін және стандартты
ерітіндінің қарқындылығын
теңестіру барысында, стандартты ерітіндінің бойының биіктігі
"Ылғал протеиннің"
мөлшері Х2=Х|*6,25=3,2*6,25=20% Реактивтер: 1) Несслер реактивы (күйдіргіш калий,
натрий ерітіндісіндегі иодты сынап пен иодты кашайдің қос тұзы). Бұл реактив былай дайындалады. 20 мл
суда
2) Концетрлі күкірт қышқылы.
3) Пергидроль.
4) 0,25 н күйдіргіш натр
ерітіндісі.
5) Стандартты ерітінді:
6) Аммиактан арылған дистилденген
суды күкірт қышқылымен әлсіз қышқылдандырып,
екінші рет айдайды, біріншімен ең соңғы шығымдарын төгіп
тастап, қалғандарын төжірибеге пайдаланады.
Бақылау сұрактары:
1. Казеиннің гидролизі?
2.
Фосфор
протеидтер дегеніміз не?
3.
Амин
топтарының азотын формальдық титрлеу әдісі?
4.
Азоттың
жалпы мөлшерін колорметриялық жолмен анықтау?
5.
Сілекейден муцинді бөлу жолдары?
6.
Нафтрол патпасы дегеніміз не?
Өзіндік тексеру сұрақтары.
|
|
1. Ерітіндіден ақуызды түзбен бөліп алуды
айтады:
А) Денатурация
В)
Экстракция
С)
Диализ
Б)
Электродиализ
Е) Түзсыздандыру
2. Ерітіндінің иондық күші:
А)
Концентрацияның ерітінді көлеміне көбейтіндісіне тең
В)
Концентрацияның ион заряды квадратына көбейтіндісіне тең
С) Көлемнің
зат массасына көбейтіндісіне тең
Б)
Концентрацияның ион заряды квадраттық көбейтінділерінің
жарты
қосындысына тең
Е) Концентрацияның ерітінді көлеміне
көбейтіндісінің жарты
қосындысына тең
Ақуыз
электрофорезі деп:
А) Концентрация градиенті әсерінен ақуыздардың
тасымаддануы
В)
Сорбентті колонка арқылы ақуыздардың тасымалдануы
С)
Электр өрісінде ақуыздардың қозғалысы
Е) рН
өзгерткенде ақуыздардың қозғалысы
Аминоқышқылдарының қоспасы жүқа
қабатты хроматография (ТСХ) кезінде анықтайды:
А)8
В) 1
С)С
Е) V
Аминқышқылдарының
қоспасы жүқа қабатты хроматография (ТСХ) кезінде
қүрайды:
А)КГ=1 В)КІ>1
В) КГ=1,5
Е)Ш=2
Әрбір аминқышқылдарының қүрамында
топтар бар:
А)
СООН, Н20 және ЗН
В)
СООН және ИН2
С)Г-Ш2,
> С=0жәнеР
Е)С=0, Р және Н2
Аминқышқылдары оптикалық қасиетке
ие:
А) Триптофан және валиннан басқа барлығы
В) Валиннан басқа, барлығы
С) Глицин, валин және серин
І) Триптофан, лейцин және глицин
Е) Глициннан басқа, барлығы
Ферменттер
Ферменттер деп ағзада жүретін
алуан түрлі биохимиялық процесстерге католизатор ретіңде әсер ететін ақуыздық табиғаты
бар қосылыстарды айтады. Фермент
деген атау ғалымдарға көптеген жылдардан бері белгілі болса
да, оның табиғи қасиеті соңғы жыддары ғана
анықтала бастады.
Ферменттер жай және күрделі ақуыздарға жатады. Күрделі
ақуыздар түрінде
қүрылған кейбір ферменттердің простетикалық
топтарына дәрумендер кіреді. Мысалы: флавинді ферменттердің
простетикалық тобына рибофлавин, ал кейбір декарбоксилаза жене
декарбоксилдеуші дегидрогеназа қүрамына тиамин енеді.
Ферменттердің физика-химиялық
қасиеттері ақуыздың табиғатымен белгіленген. Ферменттер жартылай өткізгіш
мембрана арқылы диализденбейді, түзбен
түндыруға бейім ақуыз төрізді түсті және түнба
реакцияларын береді.
Ферменттердің ең негізгі қасиеті химиялық
реакцияны оте шапшандатып, тездетіп жібереді. Химиялық реакциялар кейде
керісінше де жүреді. Кез келген зат жойылса, оның қүрамындағы
заттар бүрынғыдай бөлініп, қосылғанға
дейінгі қалпына келеді. Ал, ферменттер осының екеуіне де қатысып,
екеуінде тездете алады. Ферментгердің бүл қасиеті жасуша мен үлпалардың ішінде болатын өзгерістердің
механизмін білуге мүмкіндік береді.
Ферменттердің қасиетін, қүрылысын, қызметін
зерттейтін ғылымды энзимология деп
атайды. XIX ғасырдың
аяғында, XX ғасырдың басында
ферменттерді зерттеу, олардың ақуыз екенін көрсетті. (1909ж.,
Зеренсон) Қазіргі
кезде 2000 жуық ферменттер белгілі, оның 200 кристалды түрде
бөлініп алынған.
Ферменттердің 6 классы бар: 1. Оксиредуктазалар,
олар тотығу - тотықсыздану реакцияларына
қатысатын ферменттер.
2. Трансферазалар,
бір субстраттан екінші субстратқа әртүрлі химиялык топтарды тасымалдаушы ферменттер.
3. Гидролазалар, судың
қатысуымен гидролиз реакцияларын жүргізуге қатысатын ферменттер.
4. Лиазалар,
субстраттан химиялық топтардың, судың қатысуынсыз бөлінуін қамтамасыз
ететін ферменттер.
5. Изомеразалар,
атомдардың молекула ішінде орын ауыстырып, заттардың бір изомерінен
екінші изомеріне айналуын қамтамасыз ететін ферменттер.
6. Лигаза немесе
синтетаза ферментгері, синтезделу реакцияларын — химиялық байланыстардың АТФ энергиясының
жүмсалуымен түзілуіне қатысатын ферменттер.
№ 3 лабораториялық жүмыс
Жүмыстың аты: Ферменттерге жалпы реащиясы.
Жүмыстыц
мақсаты: Ксантиноксидазаны
анықтау.
Ксантиноксидаза, тотығу —
тогықсыздану ферменттер тобына жатады. Электрондар акцепторлық
ролін отгек атқарады.
Ксантиноксидаза, гипоксантиннің ксантинге тотығуын жене ксантиннің
несеп қышқылына тотығуын катализдейді.
Фермент тек қана
корсетілген пуриндерді тотықтырьш қоймайды, бүдан да басқа
птеринді, ароматты жене алифатты альдегидтерді тотықтырады. Мысалы,
формальдегид ксантиноксидаза қатысында молекулалық оттегімен тотығып
қүмырсқа қышқылы мен сутек пероксидін түзеді.
Н-С + Н20 + 02 _____________ „ Н-С^
+ Н202
Н (ксантиноксидаза) ч ОН
Формальдегид Қүмырсқа
қышқылы
Белгілі жағдайда ксантиноксидаза электрондар мен
протондарды тек ауаның оттегіне ғана емес, сол сияқты
цитохром жүйесіне де бере алады. Тәжірибе кезінде ксантиноксидаза
субстратты тотықтыру қабілеті метилен кегі және басқа
да бояулар, мысалы индиго, индофенол мен т.б. тотықсыздандыру
есебінен көрінеді. Ксантиноксидаза
сүттің, бауырдың қүрамында және есімдіктер
мен жануарлар тканьдерінде кездеееді.
Химиялық табигаты. Ксантиноксидаза
қүрамында метал молибден (Мо) бар флавопротеид болып саналады. Флавопротеидтердің
простетикалық тобы ретінде қүрамында сары түсті заттар
болады, бүлар
22
флавинмононуклеотид (ФМН) және флавинадениндинуклеотид
(ФДЦ) типі ретінде қүралған.
Флавинмононуклеотид изоаллоксазин, рибитил спирті мен фосфор қышқылынан
түрады жөне фосфорилденген рибофлавин екендігіне көз
жеткізуге болады.
Флавин — аденин - динуклеотид
екі мононуклеотидтерден қүралады: флавинмоңонуклеотид пен аденозинмонофосфор қышқылынан.
Сүттін
ксаитиноксидаза қатысында метилеи көгімен формальдегидтін тотығуы.
Қүрамында ксантиноксидаза ферменті бар жаңа
сүтке метилен көгін Және формальдегид қосып ауаның
оттегін қатынастырмасақ біршама уақыттаң кейін көк
түс жойылады.
Реакция формальдегидтің қүмырсқа қышқылына
тотығуы негізінде, метилен көгінің лейкоформаға тотықсыздануына
негізделген жөне бүл ксантиноксидаза ферменті өсерінен жүреді.
Жұмыс барысы: Екі пробиркаға 1 мл-ден жаңа
сүт қүямыз, үшіншісіне қайнатылып суытылған
сүт. Бірінші жене үшінші пробиркаларға 1 тамшыдан
формальдегид жене метилен көгі қоспасын қүямыз, ал
екінші пробиркаға 1 тамшы метилен көгінің судағы ерітіндісі
қосылады. Барлық пробиркадағы сүйықтықтың
үстіне 5 тамшыдан өсімдік майын тамызып, оларды 40қ С
температурадағы су жылытқышына қойылады. Біраз уақыттан
кейін бірінші пробиркадағы сүйықтықтың түссізденіп,
ал 2-3 пробиркалар сол боялған көк түсінде қалады.
Ауамен жанасып түрған сүттің жоғары қабаты
түссізденбеуі мүмкін, себебі метилен көгі ауаның
отгегісі арқылы тотығады.
Ферменттерді мөлшерлік
анықтау әдістері
Ферменттерді
мөлшерлік анықтау негізінен уш принципке сүйенеді:
1. Ферменттердің
аз мөлшері белгілі субстраттың мөлшеріне қалай әсер
ететіндігін анықтау.
2. Берілген
субстрат мөлшерінен фермент әсері арқылы осы процесте түзілген өнімдерді анықтау.
3. Ферменттің
активтігі, оның әсер ету жыдцамдығына негізделген. Ферменттердің
активтігі әр түрлі реакция жағдайыңда температураға,
рН
ортаға және субстраттың концентирациясына төуелді
болады. Ферменттердің шамасына жөне инкубация уақытьша
пропорционал болады.
Ферменттердің активтігі рН
шамасы белгілі 25-40қ С температурада болатын буфер ерітіндісінде анықталады.
Зерттелетін қоспа қүрамына қажетті коферменттер, активаторлар мен
стабилизаторларды қосады, себебі олар
белокты ферменттің денатурациялануьш боддырмайды,
Қазіргі кезде ферменттерді анықтау әдістеріне
спектрофотометрлік, полярографиялық,
колориметриялык, манометриялық және т.б. жатады.
Ферменттердің активтігін анықтауды субстраттың
азаюымен немесе жаңа
реакция өнімінің пайда болуына байланысты хроматографиялық және
электрофорез әдістерімен жүргізуге
болады. 1961 ж болған Халықаралық биохимиктер одағы
комиссиясының шешімі бойынша ферменттер
туралы жалпылама көлемді анықтамалар беріледі. Ферменттердің
меншікті активтігіне 1 мг белок алынады. Ерітіндідегі ферменттердің
концентрациясы 1 мл-дегі бірлік санымен есептеледі.
Молекулалық активтігі деп 1 мкм таза ферменттің бірлік санын айтады (бір фермент молекуласының
1 минутта сондай субстрат мшекулаларын өзгеріске түсіре алатын мөлшеріне тең ).
Сілекей амилазасының активтігін мөлшерлік анықтау.
Фермент ретінде сүйытылған
сілекей, ал субстрат ретінде крахмал ерітіндісі алынады.
Әдістің принципі: Ферменттердің аз мөлшерін
анықтауға негізделген.
Жүмыс барысы: Нөмірленген
10 пробиркаға бюреткадан 1 мл су қүяды. 1-ге сүйытылған
сілекей, 10 есе сүйытылған араластырып, 1 мл 2-ге, одан 3-ге, осылайша 10-ға дейін жүргізеді.
10- пробиркадан 1 мл төгіп тастайды. Сонымен өрбір соңғы
пробиркаларға фермент мөлшері екі есе азайып отырады. Барлығына
1 мл дистилденген су жөне 0,5 % крахмал ерітіндісін қосып
араластырып, 38қ С су жылытқышында 30 минут үстайды, фермент өсерін тоқтату үшін
пробиркаларды алып тез суытады. Барлығына 1 тамшы иод ерітіндісін
тамызып, түстерін бақылаймыз. Алғашқы пробиркалар сарғыш,
роза түстес, одан кейін — сия көк, ең соңыңда көк
түсті береді.
Сарғыш түсті соңғы пробирканы
белгілеп (себебі ондағы барлық крахмал ыдырап кеткендіктен иодпен көк
түс бермейді) сілекейдің мөлшерін есептейді.
Каталазаны мөлшерлік
анықтау.
Анықтау
принципі: Сутек асқын оксиді каталаза ферментінің әсері
арқылы
ыдырайды. Ыдырамай қалған бөлімі перманганатпен титрленеді.
Жүмыс барысы: 100 мл өлшегіш
колбаға 10 мл дистилденгеН су және микропипетка арқьшы саусақтан алынған
0,1 мл қаН тамызады, ептеп араластырып
белгісіне дейін сумен толтырады. Сонымен, 1:1000 сүйытылған қанды
алады. Осыдан 3-5 мл қанды алып 5
минут қайнаған су жылытқышына салады (ферменттерді
инактивизациялау үшін). 4 кішкене колбаға 7 мл дистилденген су жөне
2 мл Н202 қүйып,
араластырып 1 мл сүйытылған қан қосады, бақылау
колбаларына (1-2) -қайнамаған, ал қалғанына - қайнаған.
Қанды қосқан уақытты белгілейді.
стериндерге жақын, ол жануарлар организмінде
7-дегидрохолестерин затынан түзіледі. Бүдан белгілі жагдайларда Дз
витамині алынады. Өсімдіктер дүниесінде
Д2 витамині эргостерин провитаминінен түзіледі. Бүлардың
бәріне тән бір ортақ қасиет — олар барлық
жан-жануарлардың өмір сүруіне, оның ішінде әсіресе
жас организмнің өсіп-жетілуіне өте қажет кальций мен фосфордың бойға сіңуін жөне
зат алмасуын реттеуге қажет.
Күнделікті жиі қолданатын
тағамдардың қүрамында Д витамині өте аз. Балықтың
бауыры мен іш майында, сүт қоректілер мен қүс бауырында көп. Жүмыртқаның
сары уызында жөне сүтте де бар. Ананың сүтіндегі
бүл витаиннің мөлшері, ананың жейтін тағамының
қүрамына, оның денсаулығына, күн сәулесінің
жеткілікті болуына және т.б. жағдайларға
байланысты. Әдетте стериндердің Д тобындағы витаминдерге айналуы ультракүлгін сәулелердің
өсеріне байланысты.
Кальциферолға
бромхлороформды татпа
Қүрамында Д витамині бар балық майына бром
мен хлороформ срітіндісін қосқанда когілдір-жасыл түске
боялады.
Жүмыс
барысы: Қүрғақ пробиркаға 1-3 тамшы балық
майы мен 2-4 тамшы
бромның хлороформдағы ерітіндісі (1:60) алынады. Сүйықтық
біртіндеп көк-жасыл түске боялады.
Кальциферолға
анилиндік татпа
Д витамині бар балық майына анилин мен
концентрлі түз қышқылы қоспасын қосьщ қыздырғанда,
сүйықтықта қызыл түс пайда болады.
Жүмыс барысы: Қүрғақ
пробиркаға 1 тамшы балық майы мен 5 тамшы хлороформ алып,
араластырып және оған 1 тамшы анилин реактиві — анилин мен
концентрлі түз қышқылының (15:1) қоспасы қосылады.
Қыздырғанда сары түсті эмульсия қызыл түске
боялады.
Бақылау сүрақтары:
1. Д дәруменінің химиялық
қүрамы, алыну көздері.
2. Д тобы дәрумендерінің
ерекшеліктері неде?
3. Бромхлороформ
жене аналиндік татпа ерекшеліктері.
4. Бүл дәруменді
алғаш зерттеген ғалым?
№5 лабораториялық жүмыс.
Жүмыстын тақырыбы: Токоферолга (Е дөрумені, антистерильдік) сапалық
реакциялар.
Жүмыстын
мақсаты: Е дәруменіне
сапалық реакциялар.
Е витаминін
1921 жылы Иванс деген зерттеуші ашты. Жануарларды қоддан
тек жасанды тамақпен: 54% жүгері крахмалы, 18% казеин, 15% шошқа майы, 9% сары май, 4% түздың
қоспасы және Д витаминінің стандартты ерітіндісі: 0,5 мл Д
витамині конгдентратын 100 мл хлороформда
ерітеді. Бүл ерітіндінің 1 мл-де 1000 мг бірлігі болады. 5% қүрғақ
сыра ашытқыларымен қоректендіргенде, олардың үрықтарының
өсіп-өнуі тоқталып төддемейтіндігі
анықталды. Бүл қүбылыс Е витамині жетіспеуінен
екен. 1936 ж Иванс бидай түқымы үрығынан Е витаминін бөліп
алды, ол а - токоферол (грек тілінде Іокок - үрпақ, рһею -
алып жүру, жалғастыру деген мағынаны
білдіреді) деп аталды.
Е витамині немесе токоферол сары түсті
май тәріздес сүйықтық, Каррер 1938 ж. а - токоферолды
триметилгидрохинон мен фенил — бромидінен синтектикалық жолмен алды.
Токоферолдар бензолда, спиртте және
басқа да май еріткіштерінде ериді. а
— токоферол активтігі р — токоферолмен салыстырғанда 2 есе артық.
Бидай дөнінің үрығында кездесетін токоферолдың
жалпы мөлшерінің 58% астамында а — токоферол бар.
Е витамині жануарлар мен адам
организмінде синтезделмейді, сондықтан ол күнделікті жиі
пайдаланылатын тағамдарда жеткілікті болуы тиіс. Әсіресе бүл
витаминді бидай мен өсімдіктердің жас жапырақтары қарқынды
түрде синтездейді.
Токоферол ет тканьдеріндегі заттардың
алмасулары үшін ең қажетті зат. Организмде бүл витамин
жетіспесе ет тканьдерінің қызметі бүзылады, еттердің
жиырылуын қамтамасыз ететін инертті коллаген белогі жиналады.
Е витамині
бауырда, май тканьдерінде, қанның түйіршіктерінде, жүмыртқаның сары
уызында көп мөлшерде кездеседі. а-, р-, у-токоферолдар бір-біріне ауыспайды, олар соңғы өнімдеріне
дейін ыдырай алады. Адам организміне Е витамині негізінен сүт арқылы
беріледі, 100 мл сүтте орта есеппен 0,12 мг осы витамин болады.
Бидай дәнінің
түқымынан алынатын май да токоферолға бай келеді, оның 1 мл-де 3 мг витамині бар.
Соңғы кездері Е витаминіне бай шырғанақ
майын да пайдаланады. Сейтіп күнделікті жиі пайдаланылатын тағамдарда
Е витамині жеткілікті екен. Әсіресе, ол осімдік майларында көп.
Токоферолды азот қышқылымен реакциясы.
Е витаминінің спиртті
ерітіндісіне концентрлі азот қышқылымен әсер еткенде қызыл
туске боялады. Бүл реакция Е витаминінің қызыл түсті хиноидты қүрылымды өнімге
дейін тотығуына негізделген.
Жүмыс
барысы:_Қүрғақ пробиркага 5 тамшы 0,1% Е витаминінің
спиртті-қантты
ерітіндісін алып, оған 10 тамшы концентрлі азот қышқылын қосып, араластырғанда эмульсия пайда
болады. Ол біртіндеп қызыл түске айналады. Эмульсия біраз түрған
соң түсті бояуы жоғарғы майлы қабатында қалады.
Азот қыщқылымен түсті реакцияны колориметрлік жолмен Е витаминін анықтауға пайдаланады.
Спиртті
ерітінділердегі Е витаминін мөлшерлік анықтау.
Бүл әдіс токоферолдардың
азот қышқылымен тотығуынан пайда болатын түстің қарқындылығын
(қоюлығын) колориметриялық жолмен өлшеуге негізделген.
Жүмыс
барысы: 2 елшегіш пробиркаға 2,5
мл-ден Е витаминінің
спиртті ерітіндісін алып, оған 0,5 мл-ден 70% азот қышқылын қосып,
қайнаған су жылытқышында 3
минут үсталады. Мүнан соң пробиркаларды суытып, қараңғы жерге
15 минут қойылады. Әрбір пробиркадағы сүйықтықтың
көлемі абсолюттік спиртпен 5 мл-ге дейін жеткізіп, араластырылады.
Реакция нөтижесінде алқызыл түске боялған ерітінділер көк светофильтрмен 470 ммк
ФЭК-те фотометрленеді. Зерттелетін ерітшдідегі Е витамині
концентрациясын калибрлеу қисығын сызу арқылы табады, ондағы
өрбір табылған экстинция мөні 1 мл ерітіндідегі Е витаминінің белгілі мөлшеріне сәйкес
келеді.
Калибрлеу қйсығын сызу үшін
1 мл-де 100 мг П- токоферолацетаты бар спиртті препаратын пайдаланады. 50 мл өлшегіш
колбада
Жоғарыда көрсетілгендей,
пробиркадағы Е витаминін анықтай отырып, ерітінділердің
оптикалық тығыздығын өлшеуден алынған мөліметтерге сүйеніп, оның
калибрлеу қисығын сызады. Ордината осіне экстинкция мәні
қойылса, ал абсцисса осіне 1 мл Е витаминінің оған сәйкес
келетін концентрациялары сызылады.
Бақылау сүрақтары:
1. Май еріткіш дәруменге
қандай дәрумен жатады?
2. Е дәруменінің
жетіспеушілік салдары.
3. Токоферолдың
табиғи таралу көздері.
Өзіндік
тексеру сүрақтары.
1. РР дорумені мынадан түзіледі?
А)триптофаннан
В) валиннен
С)лейциннен
Д)
цистеиннен
Е)
гуаниннен
2. А дөруменінің жетіспеушілігің салдары:
а) көздің
қарығуы
Ь) рахит
с) қандағы қанттың кебеюі
д) цинга
3. Рибофлавин мына дәруменге жатады:
а)В6 Ь)РР
С>В,
с1)В2 е)В12
4. Аскорбин қышқылы
мына дәруменге жатады:
а)Е
Ь)С с) РР а)В2 е)В,
5. Май еріткіш дәруменге мыналар жатады:
а) С
Ъ)В,
с)В2 фВ6 е) В
6. Май еріткіш дәруменге мыналар жатады:
а)Е
Ь)А с) Б сі)С е) К
7. Дәрумендерді алғаш тапқан ғалым?
а) Мендель
|
Ь) Пастер с) Лунин сі) Морган е) Функ |
Липидтер
Жасуша қүрамындағы
майлар әрі қор ретінде, әрі қүрылымдық
компонент ретінде кездеседі. Қорлық майдың мөлшері әртүрлі
факторлардан: тамақтың қүрамына, нерв жүйесіне,
істелінетін жүмыстың түріне, жасқа, жынысқа сәйкес
әртүрлі болады. Тамақтағы май мөлшерінің көбеюіне
байланысты майдың қорға жиналуы да артады.
Егерде қалыпты жағдайда
адам салмағының 18%майдан түрса, мөлшерден тыс тамақ
ішудің салдарынан оның мөлшері адам салмағының
50% дейін жетуі мүмкін. Жасушадағы қорлық майдың
мөлшсрі тамақтануға сәйкес ауытқып отырса, қүрылымдық
майдың мөлшері түрақты болады. Бүл майлар жасуша
ядро мембраналарының, микросома, тағы басқа органоидтардың
мембранасының қүрамына кіреді. Қүрылымдық
майлар барлық ақуыздармен байланысқан күйде болады,
сондықтан оларды бөліп алу үшін ақуыз-липидтік
комплексті ыдырату қажет. Егерде май үлпаларындагы майлар суданмен
бірге қызыл түске боялса, қүрылымдық майлардың
боялуы үшін оларды ыстық спиртпен өндеп, ақуыздан
ыдыратып алу қажет.
Адам ағзасы аштыққа
үшыраған кезде үлпадағы май қоры кемитін болса, қүрылымдық
майлардың мөлшері өзгеріссіз қалады, яғни барлық
салмақтың 23% қүрылымдық липидтерден түрады.
№6
лабораториялық жүмыс
Жүмыстың аты: Майлардагы қышқылдық санды анықтау. Жүмыстың
мақсаты: Бос май қышқылдарын
анықтау.
Қышқылдық сан
натрий гидроксидімен смес калий
гидроксидімен жүргізеді,
себебі түзілетін
калийлі сабын тәжірибені қою барысында оңай ериді.
Жүмыс барысы: 50-100 мл колбаға
10 тамшы күнбагыс майын қүяды (әрбір тамшысы 0,1 мл сәйкес
келеді). Оған 4мл хлороформ қосып және 1-2 тамшы фенолфталеин
тамызып 0,1н сілті ерітіндісімен әлсіз алқызьш түске дейін
титрлейді. Титрлеуге кеткен сілтінің мөлшері қышқылдық
санға сәйкес келеді. Әр түрлі майлардың қышқылдық
саны салыстырылады. Қышқыддық санды формула арқылы
есептейді:
Қышқылдық
сан = у • Т_____
V- алынған
майды титірлеуге кеткен 0,1н КОН
ерітіндісінің мл мөлшері; Т- 0,1н калий гидроксидінің титрі (
мг); а- майдың г алынған салмағы.
Майлардың сабындану санын анықтау
Сабындану саны
Экспериментальдық түрде сабындану саны мен
қышқылдық санның айырмасы арқылы
эфирлік сан анықталады.
Жүмыс барысы:_Сыйымдылығы
50 мл екі колба алып, біреуіне
Сабындану саны = ( V, - \2 ) ' 28
V, — бақыланатынды
(суы бар колба) титрлеуге кеткен 0,5н НСЬ ерітіндісінің мл көлемі;
\2
- тәжірибсні (майы
бар колба) титрлеуге кеткен 0,5н НСЬ ерітіндісінің мл көлемі;
35
а - майдың г алынган массасы.
Липаза әсерінің кинетикасы
Ферментативтік реакцияның жылдамдығын бір уақыт аралығында ыдыраған
субстрат мөлшерімен анықтаймыз.
Реакция жылдамдығына әсер ететін факторлар:
ферменттің концентрациясы, ортаның рН мөлшері, активаторлар
мен парализаторлар қатысы, температура. Липазаның әсерін білу
үшін өр түрлі порциядағы май мен липазаның қоспасынан
түзілген май қышқыдцарының әр уақыт аралығындағы
мөлшеріне де қарай анықтайды. Анықтау нөтижесін
миллилитр есебімен титрленген сілтінің
мөлшерін графикпен кескіндендер.
Графиктегі қисық сызықтың көрсетуі бойынша майдың
гидролизі алғашқы 15 минутта
өте жақсы өтіп, кейін бәсендеп, ең ақыры тоқтайды.
Процестің бүл жолы субстрат мөлшерінің бірте-бірте
азаюына және ыдырау өнімдерінің жинақталуына төуелді.
Татпаға өтті қоссақ, липазаның активтілігі артып, майдың гидролиздену
жылдамдығы жоғарылайды.
Жүмыс
барысы: 50 мл екі химиялық стаканға пипеткамен 10 мл-ден қайнаған
сүт, ол алдын-ала (1:1) қатынасындай етіп дистилденген сумен сүйытылған және 1
мл-ден қүрамында липазасы бар үйқы безінің езіндісі алынады. Бірінші стаканға 1 мл
дист. су қосып, екіншіге 1 мл өт қосындар. Стакандардағы
сүйықтықтарды пипеткамен сорып, қайтадан жіберіп әбден
араластырындар. Әр стаканнан 2 мл-ден қоспаны алып эрленмейер
колбасына (50 мл-лік) қүйындар, колбаларға 1-2 тамшыдан 0,5 %
фенолфталеин ерітіндісін қосып 0,01 н №ОН ерітіндісімен әлсіз қызғылт
туске дейін титрлеңдер. Стаканда қалған қоспаны 38-40қ
С термостатқа қойыңдар. Әрбір 15 минут сайын әр
стаканнан 2 мл-ден қоспа алып, оны 0,01н КаОН-пен титрлеңдер.
Осьшай анықтауды 5-6 рет қайталау керек. Титрлеу уақытын және
шығындалған сілті мөлшерін кестеге жазып алу керек. Липаза әсерінен
майлардың ыдырауынан түзілген май қышқылдары
бейтараптанған сілтінің мөлшерін анықтау үшін,
липазаның сүттің майына өсері басталғанша өткізілгенге
дейінгі бірінші титрлеу нәтижесін келесі титрлеу сандарынан алып тастау арқылы есептейді. Алынған нөтижелер
бойынша график сызамыз, онда абсцисса
осіне минутпен көрсетілген уақытын, ал ордината осіне белгілі уақыт
кесімі ішінде түзілген май қышқылдарын бейтараптандыруға
кеткен 0,01н сілтінің миллилитр мөлшерін орналастырамыз.
Фосфатидтер
Ми
ткані және жүмыртқаның сары уызы фосфолипидтерге, өсіресе
лецитиндерге өте бай келеді, сондықтан
ол лецитиндерді бөліп алуда да және олардың химиялық
қүрамын зерттеуде де ыңғайлы объект. Жұмыс
барысы: І.Лецитиндерді мидан беліп
алу.
36
0,5-
2. Лецитиндерге реакция.
10 тамшы фосфатидтердің спирттегі ерітіндісіне 2-4
тамшы хлоркадмийдің қаныққан спирттегі ерітіндісін қүйсақ,
ақ түсті кадмилі лецитин түнбасы түзіледі. 5-7 тамшы
фосфатидтердің . спирттегі ерітіндісін ішінде суы бар пробиркаға қосқанда
ақ түсті лецитин эмульсиясы пайда болады.
3. Лецитиндердің гидролизі және гидролиз
онімдерін анықтау.
Лецитиндер сүзіндісінің көп
мөлшерін пробиркада буландырып, үстіне 2-3 мл 10% натрий гидроксиді
ерітіндісін қосып, 5-10 минут қыздырыңдар.
Гидролитикалық ыдырау нөтижесінде лецитиннен: холин, май қышқылдары,
глицерин және фосфор қышқылы түзіледі. 20 тамшы
гидролизатты пробиркаға қүйып қыздырындар. Холин
триметиламинге -ІЧ(СНЗ)3 айналады жөне
түздалі'ан балық иісі сезіледі.
|
СН3 СНз I |
НО- СН2 - СН2 -
ІЧ-СНз
|
сн, |
СН3
/ -^І- СН3 + НО - СН2 - СН2 - ОН
\СН3
- сн2
Холин Триметиламин
Қалған ерітіндіде май қышқылдары,
глицерин мен фосфор қышқылы барлығы анықталады.
Ерітіндіні аздаған су мөлшерімен сүйылтып, 10 % түз қышқылын
қосып қышқылдандырады, бос май қышқылдарының
түнбасы пайда болады. Түнбаны сүзіп
сүзіндіні 10% сілті ерітіндісімен бейтараптап, су жылытқышында
қүрғағанша қыздырындар.
Қүрғақ түнбаның
бір бөлігін күкірт қышқылды калийдің бірнеше
кристалдарымен араластырып қыздырындар. Осы кезде глицериннен түзілген
акролеиннің өткір иісі білінеді. Қалған бөлігіне
аздаған КЖ)3 пен Ка2СОЗ қосып, тигельде балқытындар. Оған
2 мл концентрлі Н>ЮЗ қүйып
таяқшамен араластырып, алынған ерітіндіні пробиркаға
ауыстырып, оның үстіне молибден қышқыл аммонидің
артық мөлшерін қосып қыздырыңдар. Сонда
сары түсті фосфорлы молибден қышқыл аммонидің түнбасы
түзіледі, ол ерітіндіде фосфор қышқылының бар екендігін
көрсетеді.
37
Қанның сары суындағы
жалпы холестериннің мөлшерін хлортемір микроәдісімен анықтау
Сірке қышқылында
ерітілген хлортемір холестерин мен күкірт қышқылының қатысында
өрекеттесіп қызыл-күлгін түс береді. Шамасы холестерин
күкірт қышқылы өсерінен дегидратацияланады және
ол ҒеСІЗ - пен тотыға бастайды.
Реакцияның
барысында пайда болған хлортемір ҒеС12 ерітіндіні қызыл-күлгін түске
бояйды. Ерітіндінің боялу қарқындылығын фотоэлектроколориметр арқылы өлшейді.
Түзілген ҒеС12 — нің мелшері зерттелетін татпадағы
холестериннің мөлшеріне пропорциональды болады.
Жүмыс барысы:_Центрифуга пробиркасына
10 мл 0,05
% ҒеСІЗ қүйып, оған
0,1 мл қанның сары
суын қосып жақсылап шайқап, араласшрып 10-15 мин қойып
қоямыз да, содан кейін центрифугалаңдар. Егеліп жақсы тығындалатын
2 пробирка алып, біріншісіне 5 мл мөлдір ерітіндіні яғни түнбаның
бетіндегі сүйықтан алып, ол 0,05 мл қанның сары суына сөйкес
келеді. Ал екіншісіне ягни бақыланатынға 5 мл 0,05% ҒеСІЗ ерітіндісін қүямыз. Пробирканың ерқайсысына 3
мл-ден котщснтрлі күкірт
қышқылын қосамыз да,
иробиркаларды тығындап жауып,
жақсылап араластырып, қараңғыда 20-30 мин. қойып қойыңдар.
Содан кейін фотоэлектроколориметрдс
жасыл қарық фильтрі арқылы
колориметрлевдер. Калибрлік қисықтың көрсетуі бойынша
100 мл қанда қанша миллиграмм холестерин молшерінің бар екенін
есептеңдер. Калибрлік қисық сызық холестериннің
белгілі концентрациялы стандартты
ерітінділері арқылы қүрылады. Мүндай ерітінділердің
5 мл-де оған сәйкес 0,05; 0,1; 0,15; 0,20 мг холестерин қүрамында
болуы тиіс. Әрбір стандартты
ерітіндіден 5 мл-ден алып, анализ жүргізуге алынған татпадағыдай
өндеуден өткізіп, фотоэлектроколориметр арқылы колориметрлейді.
Колориметрдің көрсетуі бойынша калибрлік қисық сызығы
қүрылады, ол арқылы ерітіндінің оптикалық тығыздығының
ондағы холестериннің концентрациясына тікелей байланысты екендігі байқалады. Осы қисық
сызықты пайдалана отырып тәжірибелік татпадағы холестериннің
мөлшерін анықтайды.
Бақылау сүрақтары.
1.
Майлардың тотығуының жалпы
сипагтамасы.
2.
Қүрылымдық
майлар дегеніміз не?
3.
Майлардың
қышқылдық саны?
4.
Майлардың сабындану саны?
Өзіндік
тексеру сүрақтары.
1.
Егер май қышқылында пальмитин қышқылы кездессе, онда
ол: а) полиқаныққан
38
в) қанықпаған
с) жартылай қаныққан сі) моноқаныққан е) қаныққан
2.
мөлшері қалай айтылады:
а)
сабындану саны
в) иодтық
саны
с) қышқылдың
саны
сі) Рейхарт-Мейсель саны
е)
май константы
3. Егер аминқышқылдары
карбон қышқылдарынан синтезделсе, онда
қосылады:
а)
липид в) комірсу с) аммиак ё) фосфор
е) су
4. Егер аммиак фумар қышқылына
қосылса, онда мынадай қышқыл
түзіледі:
а)
пирожүзім қышқылы в) глютамин қышқылы с) £-кстоглутарлы қышқылы сі) аснаргин қышқылы е)
изолимон қышқылы
5. Қанықпаған май қышқылына
жатады?
а) стеарин қышқылы
в)
олеин қышқылы с) пальмитин қышқылы
сі) глютамин қышқылы е)
аспарагин қышқылы
6. Иодтық санға не жатады?
а) қаныққан май қышқылы
в) қанықпаған май қышқылы
с) қаныққан
жөне қанықпаган май қышқылдары сі) фосфатиттер
=•9
№ 7 лабораториялық жүмыс.
Жүмыстың тақырыбы: Полисахаридтерге
тән реакциялар Жүмыстың мақсаты: Полисахаридтердің сапалық қасиеттеріне
реащиялары.
Екінші қатардағы
полисахаридтер моно-жөне дисахаридтерден көптеген қасиеттері
жағынан ажыратылады. Олар тотығу-тотықсыздандыру
реакциясын, озазондар түзу реакциясын бермейді жөне ашытқының
әсерінен ашу процесі жүрмейді, 2 қатардағы полисахаридтерге крахмал - өсімдік қанты,
гликоген - жануарлар қанты, инулин, клетчатка немесе
гемицелллюлоза, пекткин заттары, гепарин, камедь агар - агар және т.б.
жатады.
Полисахаридтер
ерігенде коллоидты ерітінділер береді. Крахмалдың қүрылымдық қүрамын
зерттеуде оның екі заттан түратындығы анықталды.
1. Амилопектин 75 - 80%
2. Амилаза 20 - 25%.
Амилазаның қүрылысы
тіке тармақталған болады, мүндағы кликозидті
байланыспен байланысқан аД - қалдықтары бір - бірімен а-1,4 жағдайда байланысы.
Амиилопсктин дө осы а. Д - глюкозаныц қалдықтарынан
түрады, ал бірақта ол күшті
1- тармақталып кетеді. Амилопоктин тізбектеріндегі глюкоза қалдықтары
а - 1,4 жағайда да және
а - 1,6 жағдайда да қосылып
тармақтала алады.
Амилаза иод әсерінен көк
түске боялады да, амилоепктині қызыл күлгін түске
боялады.
Крахмал ыстық суда ерімейді,
ісініп клейстер түзеді, ал гликоген суда ериді, крахмал иодпен көк
түсті, гликоген - қызыл қоңыр түсті комплексті қосылыс
береді. Екеуінің үқсастығы күкірт қышқыл
аммоний түзының әсеррінен түздалады, /N11»/ 804-эфир,
спиртөсерінен түнбаға түседі жөне екеуінде де
гидролиздену нөтижесінде түрліше аралық өнімдер деястриндер пайда болады. Крахмал
гидролиздегенде аралық өнімдерді,
дисахарид — мальтозаны, ал өң соңында моносахаридті береді.
1. Амилодикстриндер 15-20 глюкоза қалдықтан түрады.
қасиетті жағынан крахмалға үқсас. Иодпен кек түсті
комллөксті қосылыстар берді.
2.
Эритродекстиндер — 12 глюкоза қалдығынан түрады.
1 — иодпен қоңыр
қызыл түс береді.
3.
Ахродекстриндер — 6 глюкоза қалдыгынан түрады,
иодпен қызьш шие түс
береді.
4.
Мальтодекстриндер 2-4 глюккоза қалдығынан түрады,
иодпсн түсті зат бермейді, себебі ол моносахаридтерге дейін ыдырайды.
Крахмалдын
коллоидтық қасиетіне реакциялар Жүмыс барысы: Үш пробиркаға
3 мл 1% - крахмал ерітіндісін қүю керек, 1 - пробиркага /гШ4/ 504
кристалдардан крахмал толық қаныққанша қосады.
Ерімеген /кн4/ 804 кристалдарының үстінде
крахмалдың түнбасы түзіледі. 2 - пробиркаға - 6 мл этил
спирті қосылады, крахмал түнбага
түседі. 3 ге 6 мл эфир қосса, мүнда да түнба пайда
болады.
Крахмал мен гликогенге түсті реакция Жүмыс
барысы: 2 - 3 мл 1% крахмал не гликоген
ерітінділеріне 1 -2 тамшы глюголь реактивін /12 К1/ тамшы сүйық-тық,
көк түске не қызыл түске боялады, ал қыздырса ол
түс жоғалады, суытса қайта пайда болады.
Крахмалды гидролиздеу немесе
декстриндер алу. Крахмалды
қышқылдармен не ферменттермен гидроглиздеу түрлі ағалық
өнімдер - декстриндерге ыдырамайтындығы және оларды иодпен реакцияластыра отырып, анықтауға
болатындығы белгілі.
Жүмыс барысы: Эрленмейер
колбасын немесе үлкен пробирка алып, 10 мл 1% крахмал, 10 мл % /гШ4/
504 қосып, су ваннасында не спиртовка
жалынында қыздырады. қайнай бастағаннан 2 — 3 мин. өткен
соң, одан 2 мл алып сәл ғана суытып, иод немесе Люголь
реактивін қосса көк түске боялады, бүл
ерітіндіде амилодекстриндердің барлығын көрсетеді. Колсадағы қалған крахмал ерітіндісін қайнатуды
одан әрі 3 - 4 минут жалғастырып тағы татпа алып, иод қосса,
қызыл қоңыр түске боялады. Бүл
эритродекстриндердің түзілгеніне дәлел. Тағы да осы процесті әрі қарай жүргізсек,
шие қызыл түс ахродекстриндерді, одан өрі қайғаласақ, қайталасақ,
сары түсті, яғни тамызылған иодтың түсіндей мальтодекстриндерді
анықтаймыз. Ең соңында моносахарид - глюкоза пайда болады, 1
- 2 мл гидролизатты №ОН ерітіндісімен бейтараптап, оның үстіне
фелинг реактивін қосып қыздырамыз. Гидролиз процесі толық аяқталса,
онда беретін реакция оң, ал егер гидролиз толық аяқталмаса, реакция теріс болады. Осы
процесті таз крахмал ерітіндісімен де жүргізіп салыстырып коруге
болады.
Жасушага түсті
реакция
Хлор + мырыш - иод ерітіндісінің
1-2 тамшысын қағазға тамызғанда, ол көк түске
боялады.
Клетчатканы
гидролиздеу
Кәрден
табақшаға шамалы мақта алып, үстіне 4 — 5 мл 40 >Ш4/
804-қосып,
су ваннасында толық ыдырап болғанша қыздырады. Суытқаннан
кейін ИаОН - пен бейтараптайды.
ЫаОН - ты жайлап қосу керек, себебі
бірден оны көп
қосып жіберсе, қопарылыс берді.
40
41
Гидролизатты біренеше
бөлікке бөліп Фелинг,
Громмер, Ниландер реакциялары жүргізіледі.
Камедьті гидролиздеу
Камедь негізінен
пентозалардан түрады. Камедьтің біренеше бөлігін алып, үстіне 5 — 5 мл су қосып,
ерігенше қыздырамыз. Пайда болған ерітіндні 3 пробиркаға бөлеміз.
1 — ге концентрлі НСе қүйып қайнағанша қыздырамыз,
приборканың аузына сірке қышқылының ерітіндісіне алынған
сүзгі қағазын апарғанда, ол қызыл түске
боялады, себебі Камедь пентозалардардан түратындықтан. 2 - ге
Фелинг сүйықтығын қосып, қыздырса оң
реакция береді. 3 — ге бірнеше тамшы концентрлі НСе қосып қайнағанша
қыздырып, сосын бейтараптайды. Фелинг сүйықтығн қосып
қыздырғанда оң реакция береді.
Агар — агарга реакция
Агар — агар түйіріналып үстіне
4 — 5 мл су қосып қыздырамыз. Пайда болған ерітіндіні екіге бөлеміз.
1 — ге Фелинг сүйықтығын
қосып қыздырамыз. 2 — ге 0,5 — 1 мл концентрлі НСІ қосып, қыздырады. Суытып
бейтараптайды. Сосын Фелинг сүйықтғын қоссақ, оң
реакция береді.
Ксиланды гидролиздеу
Ксилан
деп атаулы қүрамында ксилоза көмірсуы болады. Біраз
сабан
алып, оған концентрлі г-Щ.*/ 804-қосып, қоспаны
абан толық ыдырағанша қыздырамыз.
Суытып бейтараптайды, сүзеді. Сосын аздап үстіне Фелинг сүйықтыгын қосқанда оң
реакция береді.
Бақылау сұрақтары:
1. Крахмалдың қүрылымдық
қүрамы неден түрады?
2. Амилазаның қүрылысы?
3. Декстриндер
дегеніміз не?
4. Крахмадды
гидролиздегенде аралық өнім не болып табылады?
5. Мальтодекстриндерге
не жатады?
6. Коллоидты
ерітіндіге қандай ерітінді жатады?
|
|
Моносахаридтер
Моносахаридтерді альдегидті (альдозалар) немесе кетонды
(кетозалар)
атомды спирттер деп қарастыруга
болады.
Табиғатта моносахаридтердің (монозалардың)
екі түрі петозалар мен гекозалар кеңінен
тараған. петозалардың ішіндегі көп тараған өкілдері:
ксилоза, арабиноза, рибоза,
дезоксирибоза. Гексозалардың ішінде жиі кездесетін өкілдері:
глюкоза, .галактоза, манноза, фруктоза, сорбоза.
,,о ■ сн2он
с '
«
гн 9=0
(СН0Н)П (СНОН)п
сн2он сқон
|
|
альдозалар кетозалар
Моносахаридтердің
қасиеттері
1.
Моносахаридтер органикалық
қышқылдарга дейін тотыға алады.
2.
Моносахаридтер оптикалық
активті келеді.
3.
Моносахаридтер
фенилгидразинмен реакцияға түсіп озазондар түзеді.
4.
Күшті минералды қышқыддың
әсерінен 3 молекула суын жогалтып, мысалы:
пентозалар, фурфорларга, ал гексозалар оксиметилфурфорларга айналады.
5.
Мононсахаридтер ашытқылардың
(дрожжи) әсерінен ашу пройесі жүреді.
№ 8 лабораториялық жүмыс.
Жүмыстың
аты: Моносахаридтерге тон реакциялар. Жүмыстьщ мақсаты: Көмірсуларга сапалық реакциялар.
Троммер реакциясы. Моносахаридтер
мен мыс гидроксиді өрекеттескенде төмендегідей реакция жүреді.
43
I. Си504 + 2ЫаОН = Си(ОН)2 + Ыа2304
|
СООН і н-с-он 2Си(ОН)2 -ІІ ОН-С-Н + |
н-с-он
|
2СиОН + Н20 |
I он-с-н
|
Н-С-ОН Сары түсті тұнба
Н-С-ОН |
н-с-он
I н-с-он
|
СҢОН |
СН2ОН глюкоза
Глюкон қышқылы
Жүмыс
барысы: Приборкаға 2-3 мл кез келген моносахарид ертіндісін қүиып (глюкоза,
арабиноза), оған 1 мл 10 ИаОН пен 0,5 мл 1 СиЗО қосып қыздырамыз.
Қоспаның қызыл сары, одан кейін қызғылт түске
боялатынын байқаймыз.
Фелинг реакциясы. Бүл реакция Троммер реакциясына
үқсас. Мүнда сегнет түзы алынады.
С00Ма СООМа
|
Си + 2Н20 |
сн,он+си'он-^сно
сн,он ^0Н сно
С0СК СОСК
Сегнет тұзы
Фелинг 1-сегнет түзынвщ сілтілі ерітіндісі. Ал
Фелинг П-Си804 түзының судағы ерітіндісі. Осы ерітіндіден жүмыс жүргізер
алдында 1-2 сағат бүрын Фелинг сүйықтығын
дайындайды. Екеуін бірдей мөлшерде алады. Жүмыс барысы: 1-2мл глюкоза ерітіндісіне 2-3 мл Фелинг сүйықтығын
қосып, түсі қызыл- сары болғанша қыздырамыз.
Троммер реакциясына Фелинг реакциясының
айырмашылығы сегнет түзын қосуда. Оның есебі Си/ОН2
артық мөлшерін сегнет түзы өзінс қосып алады. Ал
сегнет түзының қоспасы қара түсті мыс оксидін
береді.
бар ортада метаол түріндегі висмутқа дейін
тотықсызданып, сүйықтық қара түске боялады.
Жүмыс барысы: 2-3 мл қант ерітіндісіне 1-2 мл
Ниландер реактивін қосып 2-3 мин. қыздырғанда,
ерітіндінің түсі алғаш лимон түстес болып, сосын
қара түске боялады.
Толленс
реакциясы: 0,5 мл І%А§г>Юз ерітіндісіне 5-7 тамшы 10% аммиак ерітіндісін
араластыра отырып, түзілген түнба ерігенше қосады. Қоспаға
бірдей мөлшерде қант ерітіндісін қосып қыздырады, сонда
пробирка қабырғасында
жалтыраған айна болады.
' 2 АёНОз +
гын^он -» А&о + гіт, ыо3+н2о
о
II
СН2ОН - (СНОН)4
- С + А&0 ->
I
н
-> СН2 ОН - (СНОН)4 - СООН +
2 Ае I
Моносахаридтерге түсті реакциялар
Фруктоза, катогексозалар үшін
Селиванов реакциясын жүргізді. Фруктоза күшті минерал қашқылдардың
әсерінен үш молекула суын жоғалтып, оксиетилфуролға
айналады. Ол фенолды қосылыстармен, мысалы резорцинмен - СбН4/ОН/2
ерекеттескенде қоңыр қызыл түсті енім бсрсді. Біраз түнғаннан кейін, қоспа
қоңыр түске айналады. Жүмыс барысы: 2 мл фруктоза ерітіндісіне сондай мөлшерде
концентрлі НСІ қосып қыздырады.
Қыздырар алдында аздап резоцин кристадцарын салып, тарпа шкафта жүргізеді.
Қыздыру барысында қызыл қоңыр түс пайда болады.
Селиванов реакциясы үшін Толленс реактивін қосып пайдаланған
дүрыс. Ол үшін 2 мл фруктозаға 2 мл Толленс реактивін қосып,
су ваннасында қызыл қоңыр түс пайда болғанша
жайлап қыздырады.
Дисахаридтер Дисахаридтерге
сахароза, мальтоза, лактоза, целлобиоза жатады.
Дисахаридтер
екі моносахарид молеқуласынан түзіледі.
С6Н1206
+ С6Н1206
^С^НггО^ + Н20 глюкоза фруктоза сахароза
Сахароза
молекуласы а-глюкопираноза мен р -
фруктофуранозадан түзіледі. Бүл байланысты I — типті дейді,
себебі бір карбонил тобы болгандықтан,
тотығу — тотықсыздану реакциясына
түспейді және
ф
45
т
озазондар түзбейді. 2 — типтік байланысқа
малтоза, лактоза жөне целлобиоза
жатады. Ад лактоза малекуласы галактопираноза мен х-глюкпранозадан
тузіледі.
Целлюбиоза
молекуласы в — глюкпраноза мен х- глюкпранозадан түзіледі. Бүлардың
2 —типтік байланысы болғандықтан, озазондар түзе алады. Мальтоза
ашытқылардың өсерінен жылдам ашиды, ал лактозаға олардың әсері болмайды
бірақ лактоза бактериялардың әсерінен алькогольді, май қышқыдды ашу процесіне бере алады.
Диасхаридтерде моносахаридтер сияқты оптикалық активті
келеді. Егер олардың альдегидті,
кетонды бос топтары болса күшті тотықсыздандыру қасиетіне ие
болады. Бүлар қиын еритін қосыластар азозондар береді. Азозондардың кристалдардың пішіні
"әрбір қантта түрліше болып келеді, сол арқылы
олардың бір — біріне ажыратылады.
Бақылау сүрақтары.
1. Көмірсулар
химиялық табиғаты бойынша не болып табылады?
2.
Глюкозаның көмірсу емес бөлігі қалай
аталады?
3.
Егер көмірсу қүрамына крахмал
және целлюза енсе,
оны қалай атаймыз?
4.
Көмірсулардың қорытылуы жвне сіңірілуі.
5.
Олигосахаридтерге не жатады?
Өзіндік тексеру сұрақтары
1. Егер көмірсу мальтоза жөне
целлюлозадан қүралса, онда ол:
а) моносахарид
в) полисахарид с) олигосахарид й) дисахорид е) трисахарид
2. Егер көмірсу рибоза және дезоксорибозадан
қүралса, онда ол:
а) мальтоза
в) тетроза с) пентоза й) сахароза е) лактоза
3. Егер кемірсу күрамына крахмал және
целлюлоза енсе, онда
оны.......... деп атаймыз.
а) дисахарид в) олигосахарид с) моносахарид й) полисахарид е) трисахарид
4. Көмірсудың аэробты ыдырауында процесс
қалай өтеді:
а) сутектің қатысуымен
в)
оттектің қатысуымен с) сутектің қатысуынсыз сі) оттектің
қатысуынсыз е) оттектің және
сутектің қатысуымен
5. Гликогенолиз ыдырау процессінде не ыдырайды:
а) крахмал
в)
глюкоза с) фруктоза сі) галактоза е) гликоген
6. Егер сахароза гидролизденсе, онда түзіледі:
а) глюкоза, фруктоза
в) фруктоза, фруктоза с) глюкоза, глюкоза сі)
глюкоза, галактоза е) фруктоза, рибоза
Өзіндік
тексеру сұрақтарының жауаптары
№ 1 лабораториалық жұмыс:
1 — а, 2 — в, 3 — сі, 4 — а, 5 — а, 6 — е, 7-а № 2 лабораториалық
жұмыс: 1 — е, 2 — сі, 3 — с, 4 — сі, 5— в, 6— в, 7 — е № 3 лабораториалық жұмыс: 1 - с, 2 —
а, 3 — с, 4 — сі,
5— а, 6 — а, 7 — е, 8 — а
№ 4,5
лабораториалық жұмыс: 1- а, 2— а, 3 — сі, 4 - в, 5 — е, 6 - ё, 7 -
с № 6 лабораториалық жұмыс: 1 - е, 2 - с, 3 - с, 4 - сі, 5 — в, 6 -
в № 7,8 лабораториалық жұмыс: 1
— с, 2 — с, 3 - сі, 4 — с, 5 — е, 6 — а

4<і
Қолданылған
әдебиеттер тізімі
1. Сейтембетова
А.Ж., Лиходий С.С. Биологиялық химия. Алматы.,"Білім", 1994.
2. Сағатов К.С., Биологиялық
химия практикумы. Алматы., "Ана тілі", 1992.
3. Сорвачев К.Ф., Биологическая химия.
М., "Просвещение",1971.
4. Чиркин А.А., Практикум по биохимии.
Минск., "Новое знание", 2002.
5. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф.,
Биологическая химия. М., "Высшая школа", 1982.
6. Добрьшина В.И., Свспшикова Е.Я.,
Руководство к ирактическим занятиям по биологической химии. М.,
"Медицина", 1967.
7. Анисимов А.А., Основы биохимии. М.,
"Высшая школа", 1986.
8. Филиппович Ф.Б., Руководство к
практическим занятиям по биохимической химии. М., "Высшая школа",
1985.
9. Кнорре Д.Г., Мызина С.Д.,
Биологическая химия. М., "Высшая школа", 1998.
10. Кенесарина Н.А., Өсімдіктер физиологиясы жөне
биохимия
негіздері. Алматы., "Мектеп", 1988.
Мазмұны
Кіріспе 3
Қысқартылган сөздер
тізімі 4
Биохимия пәні оның
міндеттері 5
№ 1 лабораториалық жүмыс: Ақуыздар. Ақуыздарға төн
реакциялар ' 10
№ 2 лабораториалық жұмыс: Сүттен
казеинді бөлу 16
№ 3 лабораториалық жүмыс: Ферменттер. Ферменттерге
жалпы реакциялар 23
№ 4
лабораториалық жүмыс: Дәрумендер.
Кальциферолға
сапалық реакциялар 29
№ 5 лабораториалық жүмыс:
Токоферолға тән реакциялар 31
№ 6 лабораториалық жүмыс: Липидтер. Майлардағы қышқылдық
санды анықтау 34
№ 7
лабораториалық жүмыс: Көмірсулар.
Полисахаридтерге
төн реакциялар 40
№ 8 лабораториалық жүмыс: Моносахаридтерге төн
реакциялар 43
Өзіндік тексеру сүрақтарының
жауаптары 47
Қолданылған әдебиеттер
тізімі 48
49
Вулабасва
Э.Ж Туркссна Э.М.
Биохимия пэніне арналған .іабораториялық
практикум оқу-әдістемелік күралы
* • з>
Басуға 8.1 1.04 ж. қол қойыліан. Қағаз
пішімі 60-84 1/16.
Офссттік басылым. Көлсмі 3,2 б.т.
Таралымы 100.
Тапсырыс №364.
■
ІП
М.Әусзов атындағы Оңтүсгік Қазақстан
мсмлсксттік
унивсрситстінің баспаханасы.
Шымкснт қаласы, Тоукс хан дані
ылы, 5
50
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІП
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК
ҚАЗАҚСТАН
МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
"Биотехнологая"
кафедрасы Булабаева Э.Ж., Туркеева Э.М.
"Биохимия
пәніне арналған лабораториялық практикум" оқу-
әдістемелік қүралы
і
ШЫМКЕНТ 2004